పహల్గాం ఉగ్రదాడి తర్వాత భారత్ సింధు జలాల ఒప్పందం (1960) కింద తనకు హక్కున్న నదీ జలాలను పూర్తిగా వినియోగించుకునే దిశగా అడుగులు వేస్తోంది. ఈ నిర్ణయం పాకిస్థాన్ వ్యవసాయ ఆధారిత ఆర్థిక వ్యవస్థకు.. ముఖ్యంగా పంజాబ్, సింధ్ ప్రావిన్స్ల్లో తీవ్ర సంక్షోభాన్ని తెస్తుందని నిపుణులు హెచ్చరిస్తున్నారు.
The 5W+H: Who, What, When, Where, Why, How
- Who: ప్రధాని నరేంద్ర మోదీ నేతృత్వంలోని భారత ప్రభుత్వం, పాకిస్థాన్ ప్రభుత్వం
- What: సింధు జలాల ఒప్పందం కింద భారత్కు కేటాయించిన తూర్పు నదుల (రావి, బియాస్, సట్లెజ్) నీటిని పూర్తిగా వాడుకునేందుకు సిద్ధమవడం. దీన్నే పాక్ 'వాటర్ వార్' అని అభివర్ణిస్తోంది
- When: 2025 పహల్గాం ఉగ్రదాడి తర్వాత భారత్ ఈ చర్యలను వేగవంతం చేసింది. 2026లో పరిస్థితి మరింత తీవ్రంగా మారింది
- Where: భారత్-పాకిస్థాన్ సరిహద్దు ప్రాంతం.. ముఖ్యంగా పంజాబ్, జమ్మూ కశ్మీర్ పరీవాహక ప్రాంతాలు
- Why: పహల్గాం ఉగ్రదాడికి ప్రతిగా భారత్ కఠిన చర్యల్లో భాగం. సైనిక చర్యలకు తోడుగా ఆర్థిక, జల ఆంక్షలతో పాక్పై ఒత్తిడి పెంచే వ్యూహం
- How: 1960 సింధు జలాల ఒప్పందంలోని ఆర్టికల్ VII కింద భారత్కు తూర్పు నదులపై పూర్తి హక్కులు ఉన్నాయి. వాటిపై ఉన్న డ్యామ్లు, కాలువలను పూర్తి సామర్థ్యంతో వినియోగించుకోవడం ద్వారా పాక్కు వెళ్లే మిగులు జలాలకు బ్రేక్ వేస్తోంది
పాకిస్థాన్ ప్రధాని షహబాజ్ షరీఫ్ 'వాటర్ వార్' అంటూ గగ్గోలు పెడుతున్నారు. ఇస్లామాబాద్ పార్లమెంటులో ఉద్వేగ ప్రసంగాలు వినిపిస్తున్నాయి. కానీ ఈ హడావిడి అంతటి వెనుక ఉన్న అసలు నిజం ఏంటంటే.. భారత్ ఏ కొత్త ఆయుధాన్నీ సృష్టించలేదు; ఆరు దశాబ్దాలుగా వాడకుండా వదిలేసిన తన సొంత హక్కును ఇప్పుడు వాడుకుంటోంది. అంతే.
పహల్గాం ఉగ్రదాడి తర్వాత భారత ప్రభుత్వం విధించిన అనేక ఆంక్షల్లో.. సింధు జలాల ఒప్పందం (Indus Waters Treaty, 1960) కింద తనకు కేటాయించిన తూర్పు నదుల నీటిని పూర్తిగా వినియోగించుకునే నిర్ణయం అత్యంత కీలకమైనది. మనీకంట్రోల్ నివేదిక ప్రకారం, పాకిస్థాన్ ఈ చర్యను 'వాటర్ వార్' అంటూ తీవ్రంగా వ్యతిరేకిస్తోంది. కానీ, అంతర్జాతీయ చట్టపరంగా చూస్తే భారత్ చేతిలో పకడ్బందీ ఆధారాలున్నాయి.
సింధు ఒప్పందం.. ఆరు దశాబ్దాలుగా భారత్ వాడని బ్రహ్మాస్త్రం
1960లో ప్రపంచ బ్యాంకు మధ్యవర్తిత్వంలో కుదిరిన సింధు జలాల ఒప్పందం ప్రకారం ఆరు నదులను రెండు గ్రూపులుగా విభజించారు. తూర్పు నదులైన రావి, బియాస్, సట్లెజ్ భారత్కు.. పశ్చిమ నదులైన సింధు, జీలం, చీనాబ్ పాకిస్థాన్కు కేటాయించారు. భారత్కు తూర్పు నదులపై సంపూర్ణ హక్కులు ఉన్నాయి. కానీ, దశాబ్దాలుగా తగిన మౌలిక సదుపాయాలు లేకపోవడం వల్ల ఆ నీటిలో ఎక్కువ భాగం పాకిస్థాన్లోకి వృథాగా పోతూ వచ్చింది. ఇప్పుడు భారత్ చూపిస్తున్న ఆ 'మిగులు దయ'కి బ్రేక్ పడనుంది.
కేంద్ర జలశక్తి శాఖ అధికారిక ప్రకటనల ప్రకారం.. రావి-బియాస్ లింక్ కెనాల్, షాపూర్కండి డ్యామ్, ఉజ్ డ్యామ్ వంటి ప్రాజెక్టుల పనులను వేగవంతం చేశారు. ఈ ప్రాజెక్టులు పూర్తి సామర్థ్యంతో అందుబాటులోకి వస్తే, ప్రస్తుతం పాకిస్థాన్లోకి వెళ్తున్న సుమారు 2-3 మిలియన్ ఎకరాల అడుగుల (MAF) మిగులు జలాలు భారీగా తగ్గిపోతాయి. ఈ ఫిగర్ పాకిస్థాన్ పంజాబ్ రైతులకు ఎంత ప్రాణాంతకమో అర్థం కావాలంటే.. ఆ ప్రావిన్స్ మొత్తం వ్యవసాయ ఉత్పత్తిలో 60 శాతానికి పైగా సింధు పరీవాహక వ్యవస్థపైనే ఆధారపడి ఉందన్న విషయం తెలియాలి.
ఇప్పటికే అంచున ఉన్న పాక్ వ్యవసాయం
ప్రపంచ బ్యాంకు డేటా ప్రకారం.. పాకిస్థాన్ జీడీపీలో వ్యవసాయ రంగం వాటా 23 శాతం. అక్కడి జనాభాలో దాదాపు 42 శాతం మంది ఈ రంగంపైనే ప్రత్యక్షంగా ఆధారపడి ఉన్నారు. గోధుమ, వరి, చెరకు, పత్తి.. ఈ నాలుగు ప్రధాన పంటలకూ నీరు ఎక్కువగా అవసరం. భారత్ తన వాటా నీటిని పూర్తిగా వాడుకుంటే, పాక్ పంజాబ్లో ఖరీఫ్ సీజన్లో నీటి కొరత 15-25% వరకు పెరగవచ్చని జల వనరుల నిపుణులు అంచనా వేస్తున్నారు.
ఇప్పటికే పాకిస్థాన్లోని తర్బేలా, మంగ్లా డ్యామ్ల సామర్థ్యం తగ్గిపోయింది. సింధ్ ప్రావిన్స్లో నీటి కొరత వల్ల రైతుల ఆందోళనలు సర్వసాధారణం. ఇలాంటి సమయంలో తూర్పు నదుల మిగులు నీరు కూడా తగ్గితే.. ఆ దేశ ఆహార భద్రతకు ముప్పు తప్పదు. రాయిటర్స్ నివేదిక ప్రకారం, పాకిస్థాన్లో ఇప్పటికే ఆహార ద్రవ్యోల్బణం 30 శాతానికి పైగా ఉంది. ఈ నీటి సంక్షోభం దాన్ని మరింత తీవ్రతరం చేస్తుంది.
తెరవెనుక పొలిటికల్ పల్స్ ఇదే..
తెరవెనుక జరుగుతున్న అసలు రాజకీయ లెక్క ఏంటో ఇండియా హెరాల్డ్ విశ్లేషిస్తోంది. పాకిస్థాన్ 'వాటర్ వార్' అని గగ్గోలు పెడుతోంది కేవలం అంతర్జాతీయ సానుభూతి కోసం కాదు.. వారి అసలు భయం వేరే ఉంది. మోదీ సర్కార్ ఒప్పందాన్ని రద్దు చేయట్లేదు, సవరించట్లేదు. కేవలం ఒప్పందం పరిధిలోనే ఉండి తన హక్కులను వాడుకుంటోంది. ఇది పూర్తిగా చట్టబద్ధం. కాబట్టి ఇస్లామాబాద్కు అంతర్జాతీయ కోర్టులో కేసు నిలబడటం కష్టం.
రాజకీయ వర్గాల్లో జరుగుతున్న చర్చ ఏంటంటే.. భారత్ ఈ 'వాటర్ కార్డ్'ను పాక్పై శాశ్వత ఒత్తిడి సాధనంగా ఉపయోగించుకునే అవకాశం ఉంది. సైనిక దాడుల వల్ల అంతర్జాతీయ విమర్శలు వస్తాయి, ఆర్థిక ఆంక్షలకూ కొన్ని పరిమితులు ఉంటాయి. కానీ, సొంత నదీ జలాలను సొంత ప్రజల కోసం వాడుకోవడాన్ని ఎవరూ తప్పు పట్టలేరు. మోదీ సర్కార్ వ్యూహంలోని అసలు పదును ఇదే. ఈ విషయంపై పాక్ సైనిక వర్గాల్లో కూడా తీవ్ర అసహనం ఉన్నట్లు దౌత్య వర్గాల సమాచారం.
ఇందులో మరో కీలక కోణం కూడా ఉంది. పశ్చిమ నదులపై కూడా భారత్కు సింధు ఒప్పందంలోని ఆర్టికల్ III (2) కింద 'నాన్-కన్సంప్టివ్ యూజ్' హక్కులు ఉన్నాయి. అంటే, విద్యుదుత్పత్తి, నావిగేషన్ కోసం నీటిని వాడుకునే అధికారం భారత్కు ఉంది. జమ్మూ-కశ్మీర్లో కిషన్గంగ, రట్లె హైడ్రో ప్రాజెక్టులను ఈ హక్కుల కిందే నిర్మిస్తున్నారు. ఈ ప్రాజెక్టులు పూర్తయితే చీనాబ్, జీలం నదుల ప్రవాహ సమయం మారిపోతుంది. అప్పుడు పాక్లో వరి, గోధుమ పంటల సమయానికి నీరు అందుబాటులో ఉంటుందా అనేది ప్రశ్నార్థకంగా మారుతుంది.
భారత రాజకీయాల్లో 'వాటర్ వెపన్' ఎఫెక్ట్
దేశీయ రాజకీయాల్లో ఈ నిర్ణయం మోదీ ప్రభుత్వానికి భారీ మైలేజ్ ఇస్తోంది. పహల్గాం దాడి తర్వాత కఠిన చర్యలు తీసుకోవాలన్న ప్రజల డిమాండ్ను సంతృప్తిపరచడంతో పాటు.. అంతర్జాతీయంగా 'చట్టబద్ధమైన చర్య' అనే భరోసా కూడా ఉంది. పీటీఐ నివేదికల ప్రకారం, ప్రతిపక్షాలు సైతం ఈ నిర్ణయాన్ని బహిరంగంగా వ్యతిరేకించే స్థితిలో లేవు. 'నీళ్లు మన సొంతం.. వాడుకోవడం తప్పు కాదు' అనే వాదనకు సర్వత్రా ఆమోదం లభిస్తోంది.
అయితే, దీని వెనుక అత్యంత సున్నితమైన ఎత్తుగడ ఉందని రాజకీయ విశ్లేషకులు చెబుతున్నారు. ఒక్కసారిగా నీటిని ఆపేస్తే, అంతర్జాతీయ స్థాయిలో 'క్రూరమైన చర్య'గా ముద్ర పడుతుంది. అందుకే నెమ్మదిగా, చట్టబద్ధంగా, ప్రాజెక్టుల పేరుతో నీటి వినియోగాన్ని పెంచుకుంటూ పోతే ఎవరూ వేలెత్తి చూపలేరు. మోదీ సర్కార్ ఎంచుకున్న ఈ 'స్లో స్ట్రాంగుల్' (నెమ్మదిగా ఉక్కిరిబిక్కిరి చేసే) వ్యూహం అద్భుతంగా పనిచేస్తోంది.
ముందున్న దారి.. పాక్ ముందున్న ఆప్షన్లు ఏంటి?
ఇప్పుడు పాకిస్థాన్ ముందున్న ఆప్షన్లు చాలా తక్కువ. అంతర్జాతీయ న్యాయస్థానాన్ని ఆశ్రయించవచ్చు.. కానీ భారత్ ఒప్పందం పరిధిలోనే ఉన్నందున ఆ కేసు నిలబడటం కష్టం. ప్రపంచ బ్యాంకు మధ్యవర్తిత్వాన్ని కోరవచ్చు.. కానీ 2016 నుంచే ఆ ప్రక్రియ స్తంభించిపోయింది. ఇక చైనా సాయం అడగవచ్చు.. కానీ బ్రహ్మపుత్ర నది విషయంలో చైనా కూడా ఎగువ దేశంగా ఇదే వ్యూహాన్ని అనుసరిస్తోంది, కాబట్టి వాళ్లకు కూడా నైతికంగా ప్రశ్నించే హక్కు లేదు.
ఈ పరిస్థితుల్లో పాకిస్థాన్కు మిగిలిన ఏకైక మార్గం.. ఉగ్రవాదానికి ఆజ్యం పోయడం ఆపేసి, చర్చల టేబుల్ దగ్గరకు రావడం. భారత్ తన 'వాటర్ వెపన్'ను నేరుగా ఆ డిమాండ్తో ముడిపెట్టకపోయినా.. అందులో దాగున్న అంతర్లీన సందేశం మాత్రం చాలా స్పష్టం. 'మీ పంటలకు నీళ్లు కావాలంటే.. మా పర్యాటకులపై తూటాలు పేల్చడం ఆపండి.'
[EMBED-SUGGESTION:tweet]
By the Numbers
- పాకిస్థాన్ జీడీపీలో వ్యవసాయ రంగం వాటా 23 శాతం.. 42 శాతం జనాభా దీనిపైనే ప్రత్యక్షంగా ఆధారపడుతోంది (ప్రపంచ బ్యాంకు డేటా)
- భారత్ తూర్పు నదుల నీటిని పూర్తిగా వాడుకుంటే పాక్ పంజాబ్లో 15-25% నీటి కొరత ఏర్పడవచ్చని నిపుణుల అంచనా
- పాకిస్థాన్లో ఆహార ద్రవ్యోల్బణం ఇప్పటికే 30 శాతానికి పైగా ఉంది (రాయిటర్స్)
- 1960 ఒప్పందం ప్రకారం 3 తూర్పు నదులు భారత్కు, 3 పశ్చిమ నదులు పాకిస్థాన్కు కేటాయింపు
Key Takeaways
- సింధు జలాల ఒప్పందం కింద తూర్పు నదులపై (రావి, బియాస్, సట్లెజ్) భారత్కు సంపూర్ణ హక్కులు ఉన్నాయి. ఇప్పుడు వాటిని పూర్తి సామర్థ్యంతో వాడుకుంటోంది
- పాకిస్థాన్ జీడీపీలో 23 శాతం వ్యవసాయానిదే. 42 శాతం జనాభా ఆ రంగంపైనే ఆధారపడటం వల్ల ఈ నీటి కొరత తీవ్ర ఆహార సంక్షోభానికి దారితీయవచ్చు
- భారత్ ఒప్పందం పరిధిలోనే వ్యవహరిస్తున్నందున, అంతర్జాతీయ న్యాయస్థానంలో పాక్ వేసే కేసు నిలబడటం కష్టం
- కిషన్గంగ, రట్లె ప్రాజెక్టులు పశ్చిమ నదుల ప్రవాహ సమయాన్ని కూడా మార్చగలవు. దీనివల్ల పాక్ పంట కాలానికి నీటి లభ్యత ప్రశ్నార్థకంగా మారుతుంది
- ఈ 'స్లో స్ట్రాంగుల్' వ్యూహం ద్వారా భారత్ సైనిక చర్య లేకుండానే పాక్పై శాశ్వత ఒత్తిడి పెంచగలదు
Frequently Asked Questions
సింధు జలాల ఒప్పందం ప్రకారం భారత్కు ఏ నదులపై హక్కు ఉంది?
1960 ఒప్పందం ప్రకారం తూర్పు నదులైన రావి, బియాస్, సట్లెజ్లపై భారత్కు సంపూర్ణ హక్కులున్నాయి. పశ్చిమ నదులైన సింధు, జీలం, చీనాబ్ పాకిస్థాన్కు చెందుతాయి. అయితే, పశ్చిమ నదులపై కూడా భారత్కు నాన్-కన్సంప్టివ్ యూజ్ (విద్యుదుత్పత్తి, నావిగేషన్) హక్కులు ఉన్నాయి.
భారత్ నీటి మళ్లింపు వల్ల పాకిస్థాన్ వ్యవసాయంపై ఎంత ప్రభావం పడుతుంది?
పాక్ పంజాబ్లో 60% వ్యవసాయ ఉత్పత్తి సింధు పరీవాహక జలాలపైనే ఆధారపడి ఉంది. భారత్ తూర్పు నదుల నీటిని పూర్తిగా వాడుకుంటే, ఖరీఫ్ సీజన్లో 15-25% నీటి కొరత ఏర్పడవచ్చని నిపుణులు అంచనా వేస్తున్నారు.
భారత్ చర్యపై పాకిస్థాన్ అంతర్జాతీయ కోర్టుకు వెళ్లగలదా?
భారత్ ఒప్పందం పరిధిలోనే తన హక్కులను వాడుకుంటున్నందున, పాక్ కేసు నిలబడటం కష్టం. ప్రపంచ బ్యాంకు మధ్యవర్తిత్వ ప్రక్రియ కూడా 2016 నుంచే స్తంభించిపోయింది.
పహల్గాం ఘటనకు సింధు జలాలకు సంబంధం ఏంటి?
పహల్గాం ఉగ్రదాడి తర్వాత భారత్ అనుసరిస్తున్న బహుముఖ ఒత్తిడి వ్యూహంలో భాగంగా.. సైనిక, ఆర్థిక, దౌత్య చర్యలతో పాటు సింధు జలాల పూర్తి వినియోగాన్ని వేగవంతం చేసింది. 'ఉగ్రవాదానికి ఆజ్యం పోయడం ఆపితే తప్ప ఒత్తిడి తగ్గదు' అని పాక్కు గట్టి సందేశం పంపడమే దీని ఉద్దేశం.
క్లిక్ చేసి ఇండియాహెరాల్డ్ వాట్సాప్ చానెల్·ను ఫాలో అవ్వండి